Je moet een portefeuille verduurzamen die uit alle bouwjaren bestaat. Het budget is beperkt. De EFG-labels moeten eind 2028 weg. En ondertussen weet niemand precies hoe de energieprijzen, warmtenetten en het stroomnet er over tien jaar bij liggen. De vraag is dan niet welke maatregel technisch het mooiste is. De vraag is welke stap vandaag het meeste oplevert, en morgen nog steeds klopt.
Lange tijd gold één vaste volgorde: eerst isoleren, dan installeren. Die volgorde staat onder druk. Onderzoek van TNO uit maart 2026 laat zien dat alleen isoleren per euro niet de meeste CO2- en energielastenreductie oplevert. Ook het kabinet paste in juni 2026 de isolatiestandaard aan. We vroegen Ton Wolters, strategisch adviseur energietransitie bij Breman, wat dit betekent voor jouw afwegingen.
Wat zie je op dit moment gebeuren rondom isoleren en installeren?
Ik zie dat corporaties steeds vaker vastlopen tussen ambitie en betaalbaarheid. Iedereen wil verduurzamen, CO2 verlagen en bewoners comfortabel laten wonen. Maar het geld is niet onbeperkt. Daardoor verschuift het gesprek. De vraag was jarenlang: wat is technisch het beste? Nu is de vraag: wat levert vandaag de meeste waarde op? Dat maakt de afweging tussen isoleren en installeren actueler dan ooit. Je ziet ook dat corporaties zoeken naar een aanpak in stappen, in plaats van één grote eindrenovatie.
Wat weten we vandaag wel, en wat nog niet?
We weten inmiddels goed welke maatregelen technisch werken. En wat ze doen met energiegebruik, CO2 en comfort. We kunnen ook steeds beter doorrekenen wat scenario’s betekenen voor de investering en voor de lasten van bewoners. Wat we niet weten, is hoe de wereld er over tien of vijftien jaar uitziet. Denk aan energieprijzen, netcapaciteit, warmtenetten en regelgeving. Daarom geloof ik minder in één perfecte eindoplossing. Ik geloof meer in een route die ruimte houdt om onderweg bij te sturen.
Waarom werkt de oude volgorde ‘eerst isoleren, dan installeren’ steeds minder goed?
Isoleren blijft ontzettend belangrijk. Laat daar geen misverstand over bestaan. Maar ik zie dat ‘eerst volledig isoleren naar de standaard’ steeds vaker een doel op zichzelf wordt. En daar zit het probleem. Budgetten staan onder druk, de opgave is enorm en de tijd dringt. Dan is de vraag niet alleen wat technisch optimaal is, maar ook wat vandaag het meeste effect heeft. Soms betekent dat een installatiestap eerder zetten dan we vroeger deden. Niet omdat isoleren minder belangrijk is. Maar omdat timing steeds zwaarder weegt.
Dit beeld wordt onderbouwd door onderzoek. TNO concludeerde in maart 2026 dat alleen isoleren per geïnvesteerde euro niet de grootste reductie in CO2 en energielasten oplevert. Bij een gelijke investering kunnen volgens TNO ongeveer 30 procent meer warmtepompen worden geplaatst dan wanneer je alleen goed isoleert. Zo krijgen meer woningen sneller lagere energielasten.
Wanneer is het slimmer om eerst te isoleren, en wanneer juist te installeren?
Dat hangt sterk af van de woning. Heeft een woning een slechte schil, dus een E-, F- of G-label, dan ligt isoleren vaak voor de hand. Je moet eerst de basis op orde brengen. Dat verbetert het comfort en verlaagt de warmtevraag. Heeft een woning al een redelijk niveau, bijvoorbeeld schillabel D of beter, dan kan een installatiestap juist sneller waarde opleveren. Zeker als de cv-ketel toch vervangen moet worden, of als er een natuurlijk onderhoudsmoment is. Het gaat dus minder om een vaste volgorde. Het gaat om de vraag: wat is voor déze woning de slimste volgende stap?
Je hebt het over ‘waarde per euro’ in plaats van per maatregel. Wat bedoel je daarmee?
Dat is eigenlijk de kern van de discussie. We praten vaak over maatregelen alsof ze op zichzelf staan. Maar een corporatie investeert geen euro’s in isolatie of in installaties. Een corporatie investeert euro’s in resultaat. De vraag is dus niet: hoeveel isolatie kunnen we toevoegen? De vraag is: wat levert deze investering op aan CO2-reductie, comfort, energiebesparing en toekomstbestendigheid? Dan ontdek je soms dat een kleine maatregel veel meer effect heeft dan een grote investering. En soms blijkt het tegenovergestelde waar.
“Een corporatie investeert geen euro’s in isolatie of installaties. Een corporatie investeert euro’s in resultaat.”
Wat is het grootste risico als je deze keuzes verkeerd maakt of te lang uitstelt?
Het grootste risico is niets doen. Elke ton CO2 die je vandaag niet bespaart, haal je later niet meer in. Elke besparing die je uitstelt, ben je kwijt. Daarnaast zie ik organisaties wachten op de perfecte oplossing. Maar die bestaat zelden. En terwijl je wacht, stijgen de kosten, verouderen de installaties en loopt de opgave gewoon door. Liever een goed onderbouwde stap vooruit, dan jarenlang zoeken naar de perfecte route.
Hoe voorkom je dat je nu investeert in iets wat je later weer moet aanpassen?
Door eerst te bepalen waar je uiteindelijk wilt uitkomen. Veel organisaties kijken naar de volgende maatregel. Ik probeer het gesprek te voeren over de route. Wat is het eindbeeld? Welke tussenstappen passen daarbij? En welke stappen kun je beter overslaan? Dat is ook de gedachte achter onze CO2-routekaart. Niet om de toekomst exact te voorspellen. Maar om inzichtelijk te maken welke keuzes vandaag logisch zijn, als je kijkt naar de opgave van morgen. Zo voorkom je dat maatregelen los van elkaar worden genomen.
Isoleren, installeren of combineren? Zo bepaal je de eerste stap.
Geen woning of complex is hetzelfde. Daarom zetten we vier praktische beslisregels op een rij die helpen om snel te bepalen waar de meeste waarde zit: in isoleren, installeren of een combinatie van beide.
De EFG-labels moeten eind 2028 weg. Wat komt er daarna?
Dat is eigenlijk de belangrijkere vraag. De uitfasering van de slechte labels ligt vast en daar zit nu de meeste druk op. Maar de echte vraag is: wat ga je doen vanaf 2029? Dan zijn de slechte labels weg. Dan zijn de gemeentelijke warmteprogramma’s bekend, want die moeten uiterlijk eind 2027 klaar zijn. En dan vallen ook de eerste besluiten over welke wijken van het gas af gaan. Wie nu alleen naar 2028 kijkt, mist de stap die daarna komt. Juist daarom is het slim om vandaag al met de route bezig te zijn.
Welke rol speelt de samenwerking tussen bouwers en installateurs hierin?
Een veel grotere rol dan mensen soms denken. Ik zie nog regelmatig dat bouwkundige keuzes en installatiekeuzes los van elkaar worden gemaakt. Dan mis je kansen. De beste resultaten ontstaan als bouwers, installateurs en opdrachtgevers vanaf het begin naar hetzelfde vraagstuk kijken. Dan ontstaat ruimte voor keuzes die technisch kloppen én financieel houdbaar zijn. Je kijkt dan samen naar de totale opgave, niet naar losse onderdelen.
Zo werkt integraal verduurzamen in de praktijk
Bij de transformatie van een voormalige ambachtsschool naar 74 duurzame appartementen worden isolatie, installatietechniek en samenwerking vanaf het begin als één geheel bekeken. Een mooi voorbeeld van hoe de theorie uit dit artikel in de praktijk uitpakt.
Hoe maak je dit concreet op portefeuilleniveau, zonder alles dicht te timmeren?
Door eerst overzicht te maken, voordat je keuzes maakt. Veel corporaties hebben ontzettend veel data. De uitdaging zit meestal niet in méér informatie verzamelen. Die zit in het vertalen van die informatie naar een logische strategie. Daarom beginnen wij vaak met het inzichtelijk maken van de portefeuille. Welke woningen heb je? Waar zitten de grootste kansen? En welke stappen leveren wanneer het meeste op? Met de CO2-routekaart brengen we die scenario’s in beeld. Niet om te zeggen dat er maar één juiste route is. Juist om verschillende routes onderbouwd te vergelijken. Uiteindelijk gaat het erom dat je vandaag beslissingen neemt die passen bij je ambitie voor de komende vijftien jaar.
Tot slot
Verduurzamen gaat niet over maatregelen. Het gaat over keuzes. Keuzes die vandaag effect hebben en morgen nog steeds logisch zijn. Corporaties die daarin slagen, kijken niet naar losse woningen of losse technieken. Ze kijken naar de route als geheel. Niet het maximum, maar het optimum. Niet de perfecte stap, maar de juiste volgende stap. Daar ligt de sleutel tot een betaalbare en haalbare energietransitie.
Van losse maatregelen naar portefeuilleaanpak
De vraag is meestal niet of je moet isoleren of installeren. De echte vraag is welke combinatie van maatregelen het beste past bij jouw vastgoed, planning en investeringsruimte. Met de CO₂-routekaart maken we dat samen met jou inzichtelijk.
